AI đang giúp giáo viên tiết kiệm rất nhiều thời gian trong việc soạn bài, thiết kế hoạt động học và đặc biệt là ra đề kiểm tra. Chỉ với vài dòng yêu cầu, AI có thể tạo hàng chục câu hỏi trắc nghiệm, câu tự luận, đáp án, hướng dẫn chấm, thậm chí hỗ trợ xây dựng ma trận đề.
Nhanh là lợi thế rất lớn.
Nhưng chính vì AI làm quá nhanh nên cũng xuất hiện một nguy cơ khác: AI tạo đề nhanh, giáo viên cũng kiểm đề quá nhanh.
Một câu hỏi có thể được viết rất trôi chảy nhưng vẫn sai kiến thức. Một câu được AI gắn nhãn “vận dụng” nhưng thực chất chỉ yêu cầu học sinh nhớ lại. Một câu trắc nghiệm có thể có hai phương án cùng hợp lý. Phương án nhiễu đôi khi vô lý đến mức học sinh không cần hiểu bài vẫn đoán được đáp án.
Vì vậy, khi dùng AI ra đề kiểm tra, điều quan trọng không phải là AI tạo được bao nhiêu câu trong vài phút, mà là giáo viên kiểm soát chất lượng những câu hỏi đó như thế nào trước khi đưa cho học sinh.
Có nên dùng AI để ra đề kiểm tra?
Có thể sử dụng AI để hỗ trợ ra đề, nhưng nên xác định đúng vai trò của công cụ này.
AI phù hợp để:
- Gợi ý câu hỏi theo nội dung bài học.
- Tạo bản nháp câu hỏi trắc nghiệm và tự luận.
- Đề xuất phương án nhiễu.
- Gợi ý tình huống thực tế.
- Hỗ trợ xây dựng ma trận hoặc đặc tả.
- Gợi ý đáp án và hướng dẫn chấm.
- Biến đổi một câu hỏi thành nhiều phiên bản khác nhau.
Tuy nhiên, AI không nên là người quyết định cuối cùng câu hỏi nào được đưa vào bài kiểm tra.
Một quy trình hợp lý hơn là:
Giáo viên xác định yêu cầu cần đánh giá → AI hỗ trợ tạo bản nháp → giáo viên thẩm định → chỉnh sửa → sử dụng.
Nói cách khác, AI nên đứng ở giữa quy trình ra đề, không nên đứng ở đầu và càng không nên đứng ở cuối.
Đừng bắt đầu bằng câu lệnh “Hãy tạo cho tôi một đề kiểm tra”
Đây là cách nhiều giáo viên bắt đầu khi sử dụng ChatGPT hoặc các công cụ AI.
Ví dụ:
Hãy tạo cho tôi một đề kiểm tra 20 câu từ dễ đến khó về bài này.
Câu lệnh này rất nhanh nhưng lại giao cho AI quá nhiều quyền quyết định.
AI phải tự đoán:
- Nội dung nào quan trọng.
- Nội dung nào cần đánh giá nhiều hơn.
- Thế nào là dễ.
- Thế nào là khó.
- Câu nào thuộc nhận biết.
- Câu nào thuộc thông hiểu.
- Câu nào được xem là vận dụng.
Trong khi đó, đây vốn là những quyết định chuyên môn của giáo viên.
Thay vì bắt đầu bằng yêu cầu “tạo đề”, giáo viên nên xác định trước:
- Yêu cầu cần đạt cần kiểm tra.
- Nội dung cần đánh giá.
- Số lượng câu hỏi.
- Mức độ của từng nhóm câu hỏi.
- Dạng câu hỏi.
- Tỉ lệ giữa các nội dung.
- Thời gian học sinh thực hiện.
Sau đó mới giao cho AI hỗ trợ tạo câu hỏi theo cấu trúc đã xác định.
Cách làm này giúp giáo viên dùng AI để tiết kiệm thời gian nhưng không giao toàn bộ việc thiết kế đánh giá cho AI.
Câu hỏi “trông rất hay” chưa chắc là câu hỏi tốt
Một điểm khiến giáo viên dễ mất cảnh giác là AI có khả năng tạo ra những câu hỏi có vẻ rất chuyên nghiệp.
Câu hỏi có thể:
- Có tình huống thực tế dài.
- Có nhân vật.
- Có số liệu.
- Có bối cảnh đời sống.
- Có lời văn rất trôi chảy.
Nhìn qua, câu hỏi có vẻ “hay” và “khó”.
Nhưng độ dài của câu hỏi không quyết định mức độ tư duy.
Một câu hỏi dài vẫn có thể chỉ yêu cầu học sinh nhớ lại một định nghĩa.
Ngược lại, một câu hỏi rất ngắn vẫn có thể yêu cầu học sinh phân tích, lựa chọn, so sánh hoặc giải thích.
Vì vậy, khi kiểm tra câu hỏi do AI tạo, giáo viên không nên hỏi:
“Câu này có vẻ hay không?”
Mà nên hỏi:
“Để trả lời được câu này, học sinh thực sự phải làm gì?”
Đây là một trong những cách đơn giản nhất để nhận diện đúng mức độ của câu hỏi.
7 điểm cần kiểm tra khi dùng AI ra đề
Trước khi đưa một câu hỏi do AI tạo vào đề kiểm tra, giáo viên nên rà ít nhất 7 điểm sau.
1. Câu hỏi có đúng yêu cầu cần đạt không?
Một câu hỏi có thể đúng kiến thức nhưng vẫn không phù hợp với mục tiêu đánh giá.
Giáo viên cần đối chiếu câu hỏi với yêu cầu cần đạt của bài học hoặc chủ đề.
Hãy tự hỏi:
Câu này đang đo đúng điều tôi muốn học sinh đạt được hay chỉ liên quan chung chung đến nội dung bài học?
Đây là bước đặc biệt quan trọng nếu giáo viên đang xây dựng đề theo ma trận hoặc đặc tả.
2. Kiến thức và đáp án có chính xác không?
Không nên mặc định rằng đáp án AI đưa ra là đúng.
Giáo viên cần kiểm tra:
- Khái niệm.
- Thuật ngữ.
- Công thức.
- Số liệu.
- Dữ kiện.
- Đáp án.
- Lời giải.
- Hướng dẫn chấm.
Đối với những nội dung cần độ chính xác cao, nên đối chiếu lại với sách giáo khoa, tài liệu chính thức hoặc nguồn chuyên môn đang sử dụng.
AI có thể trả lời rất tự tin ngay cả khi thông tin chưa chính xác.
3. Mức độ câu hỏi có đúng như dự kiến không?
Đừng chỉ dựa vào nhãn mà AI tự gắn.
Nếu AI viết:
Mức độ: Vận dụng
hãy tiếp tục kiểm tra xem học sinh thực sự phải làm gì để trả lời.
Nếu học sinh chỉ cần nhớ lại, nhận diện hoặc chọn một định nghĩa đã học thì câu hỏi đó chưa chắc đã đạt mức vận dụng.
Một cách rà nhanh là hoàn thành câu:
“Muốn trả lời câu này, học sinh phải…”
Phần còn lại của câu này sẽ giúp giáo viên nhìn rõ yêu cầu tư duy thực tế hơn nhãn mà AI cung cấp.
4. Câu lệnh có rõ ràng không?
Câu hỏi tốt phải giúp giáo viên đo kiến thức và năng lực của học sinh, không phải đo khả năng đoán ý người ra đề.
Hãy kiểm tra xem câu hỏi có:
- Từ ngữ mơ hồ hay không.
- Thông tin thừa hay không.
- Có thể hiểu theo hai cách hay không.
- Câu phủ định gây nhầm lẫn hay không.
- Đại từ hoặc đối tượng tham chiếu không rõ hay không.
- Yêu cầu quá dài so với nội dung cần hỏi hay không.
Một học sinh nắm chắc kiến thức không nên mất điểm chỉ vì câu lệnh được viết thiếu rõ ràng.
5. Câu trắc nghiệm có đúng một phương án tốt nhất không?
Đây là lỗi khá dễ gặp khi AI tạo câu hỏi trắc nghiệm.
AI có thể đưa ra bốn phương án và đánh dấu một đáp án đúng. Nhưng khi giáo viên đọc kỹ, hai phương án khác nhau đều có thể bảo vệ được.
Ví dụ:
Đâu là hành động giúp bảo vệ môi trường?
A. Sử dụng túi tái sử dụng.
B. Phân loại rác.
C. Tiết kiệm điện.
D. Trồng cây xanh.
Nếu AI chọn D là đáp án đúng thì câu hỏi vẫn có vấn đề, bởi cả bốn phương án đều có thể góp phần bảo vệ môi trường.
Trong trường hợp này, giáo viên không nên chỉ đổi đáp án. Cần chỉnh lại câu dẫn hoặc toàn bộ hệ thống phương án để câu hỏi thực sự có một phương án tốt nhất.
6. Phương án nhiễu có hợp lý không?
Phương án nhiễu không phải những đáp án sai rõ ràng được thêm vào cho đủ bốn lựa chọn.
Một phương án nhiễu tốt nên phản ánh:
- Lỗi học sinh thường mắc.
- Một khái niệm dễ nhầm.
- Một bước tính toán sai phổ biến.
- Một cách hiểu chưa đầy đủ.
- Một lựa chọn có vẻ hợp lý nếu học sinh chưa nắm chắc kiến thức.
Nếu học sinh có thể loại ba phương án chỉ bằng cách nhìn cách viết mà không cần vận dụng kiến thức, câu hỏi khó có khả năng phân loại tốt.
Giáo viên cũng nên kiểm tra xem đáp án đúng có vô tình nổi bật vì dài hơn, chi tiết hơn hoặc có cách diễn đạt khác hẳn các phương án còn lại hay không.
7. Giáo viên đã tự thử làm câu hỏi chưa?
Đây là bước đơn giản nhưng rất quan trọng.
Trước khi đưa một câu vào đề, giáo viên nên thử làm như một người học.
Kiểm tra:
- Dữ kiện đã đủ chưa?
- Có giải được không?
- Đáp án có khớp không?
- Có cách giải khác hợp lý không?
- Thời gian làm có phù hợp không?
- Có lỗi trình bày hoặc ký hiệu không?
Có thể tự đặt thêm một câu hỏi:
Nếu học sinh bị mất điểm vì câu này, tôi có đủ căn cứ chuyên môn để giải thích đáp án hay không?
Nếu câu trả lời chưa chắc chắn, câu hỏi cần được kiểm tra lại.
Đừng để AI tự quyết định độ khó của cả đề
Một yêu cầu khá phổ biến là:
Hãy tạo 20 câu hỏi từ dễ đến khó.
Vấn đề là “dễ” và “khó” không phải lúc nào AI cũng hiểu giống giáo viên.
Một câu dài chưa chắc khó. Một câu có nhiều dữ kiện chưa chắc ở mức vận dụng. Một câu tính toán nhiều bước cũng chưa chắc đo đúng năng lực mà giáo viên muốn đánh giá.
Giáo viên nên xác định trước cấu trúc, chẳng hạn:
- Nhóm câu kiểm tra nhận biết.
- Nhóm câu kiểm tra thông hiểu.
- Nhóm câu yêu cầu vận dụng.
- Nội dung trọng tâm cần nhiều câu hơn.
- Nội dung chỉ cần kiểm tra ở mức cơ bản.
Sau khi cấu trúc đã rõ, AI có thể giúp tạo câu hỏi cho từng ô của ma trận.
Như vậy, AI làm đúng phần việc nó mạnh nhất: tạo bản nháp nhanh theo yêu cầu cụ thể.
Có nên dùng chính AI để kiểm tra câu hỏi AI vừa tạo?
Có thể, nhưng không nên xem đây là bước thẩm định cuối cùng.
Giáo viên có thể mở một lượt làm việc mới và yêu cầu AI đóng vai người phản biện câu hỏi.
Ví dụ:
Hãy kiểm tra câu hỏi dưới đây theo các tiêu chí: bám yêu cầu cần đạt, độ chính xác kiến thức, mức độ nhận thức, độ rõ của câu lệnh, tính duy nhất của đáp án và chất lượng phương án nhiễu. Không mặc định đáp án tôi cung cấp là đúng. Nếu có điểm chưa chắc chắn, hãy chỉ rõ phần cần kiểm chứng.
Cách này khá hữu ích để phát hiện thêm lỗi.
Tuy nhiên, giáo viên vẫn cần tự đối chiếu nội dung chuyên môn. Việc một AI khác đồng ý với câu trả lời của AI đầu tiên không đồng nghĩa với câu hỏi đã chắc chắn đúng.
AI giúp tiết kiệm thời gian ra đề, nhưng đừng tiết kiệm thời gian kiểm đề
Một slide sai, giáo viên có thể phát hiện và sửa ngay trên lớp.
Nhưng một câu hỏi sai trong bài kiểm tra có thể dẫn đến nhiều vấn đề hơn:
- Học sinh mất điểm không hợp lý.
- Giáo viên phải điều chỉnh đáp án.
- Phụ huynh hoặc học sinh thắc mắc.
- Kết quả đánh giá bị sai lệch.
- Việc phân tích kết quả học tập không còn chính xác.
Vì vậy, càng sử dụng AI để tạo đề nhanh, bước thẩm định của giáo viên càng quan trọng.
AI rất hữu ích nếu được đặt đúng vai trò.
Hãy dùng AI để giảm thời gian tạo bản nháp, không phải giảm chất lượng của đề kiểm tra cuối cùng.
AI có thể tạo câu hỏi trong vài phút.
Nhưng người quyết định một câu hỏi có đủ chuẩn để đưa cho học sinh hay không vẫn phải là giáo viên.
